ARTZAINEN DANTZAK
Ficha técnica
Otras denominaciones:
Danzas de Pastores
Descripción breve:
<p>Artzainen dantzak Gabon gauean eta Eguberri egunean artzainek edo haiek bezala jantzitako pertsonek egiten zituztenak ziren. Nafarroan horien berri baino ez da geratzen. <a href="www.dantzatlas.navarchivo.com/eu/node/588" target="_blank">Deikaztelun</a> bakarrik berreskuratu dira Artzainen dantzak, baina musika eta koreografia berriekin.</p>
Pueblo:
ARTZAINEN DANTZAK
Tipos de danzas que hay en este ciclo:
Danzas que forman este ciclo:
Cuándo
Fecha:
Ez da egiten
Periodicidad:
Sin datos
Dónde
Lugar:
Sin datos
Recorrido:
Sin datos
Descripción
Sin datos
Documentación asociada
Informantes:
Sin datos
Bibliografía:
Jimeno Jurío, J.M. (1988). Calendario Festivo. Invierno. Panorama, nº 10, 19.
Galería de videos
Artzainen dantzak.Navarra Cuatro Estaciones 1964. Carnaval de Lantz.
Artzainen dantzak.Raices RTVEko dokumentala año 1974.
Artzainen dantzak.Carnavales de Lanz 2008. E. Monesma Pyrenne.
Indumentaria
Sin datos
Música
Músicos:
Sin datos
Instrumentos:
Sin datos
Audios:
Uharte Arakil. Zortzikoa. Iruñeko Gaiteroak. F.: Dantzan.eus
Uharte Arakil. Fandangoa, 2013. Iruñeko Gaiteroak. F.: Dantzan.eus
Uharte Arakil. Porrusalda, 2013. Iruñeko Gaiteroak. F.: Dantzan.eus
Uharte Arakil. Kalejira, 2013. Iruñeko Gaiteroak. F.: Dantzan.eus
Autor de las grabaciones:
Sin datos
Partituras:
Evolución:
Sin datos
Descripción histórica
Dantza hau ez da aspaldidanik egiten. Berez, Artzainen dantzak Eguberritan (abenduaren 24 eta 25ean) egiten zirenak ziren. Beraietan gizon batzuk artzainez jantzita (bere garaian, artzainak) kantuak eta dantzak egiten zituzten. Nafarroan ez da bat ere gaur egun arte heldu eta soilik haien berri daukagu. Arabako ondoko eskualdean Bastidan geratzen da haien adibide bat eta bakarra. Artzainak, bere ohiko jantziekin, kantuan eta dantzan joaten dira elizara eta bertan ere dantzak egiten zituzten. Honela kontatzen zigun José María Jimeno Jurío (1988):
Gozaron [los pastores de] preferencias en asientos, canto de villancicos, danzas durante la misa y en la adoración del Niño, momento en que los de Petilla y Aguilar dejaban por ofrenda en un capazo un corderico recental… Pastor hubo en Santacara que vivía de tal suerte su papel en esta noche, que actuaba como si estuviera en el monte a solas con su ganado…. Y alzaba los brazos haciendo «ceñas» con el palo a las reses descarriadas. Todavía recordarán los ancianos de Cabredo al abuelo Pedro Sancho, a. Pedrín, que iba cantando y bailando por el pasillo central a adorar al niño Manuel.
Las danzas de pastores durante la celebración de la misa fueron practicadas hasta entrado nuestro siglo [XX], que sepamos, al sur de Estella (Aguilar, dicastillo, Cárcar, Andosilla, Azagra) y en las merindades de Sangüesa (Uztárroz, Izalzu, Gallipienzo), Olite (Santacara, Falces, Olite, Tafalla y algunos pueblecillo valdorbeses) y tudela (Corella y Fitero, al menos).
También las mujeres se sumaron a la juerga. La señora «Irinea» de Marcilla, tía de Pepa Iribertegui que falleció en 1973 a los cien años, bailaba la jota en medio de la iglesia, repicando castañuelas con todo el salero del mundo. Es archiconocida la costumbre… vigente hasta 1839, mientras los franciscanos estuvieron en la ciudad; durante el ofertorio de la misa en el templo conventual de San Sebastián, salía un religioso, el Padre Gorriti, tocando el txistu y tamboril, e invitaba a bailar a dos vecinos:
Salga la Chula / con Flamarique; / salga la Chula, / salga a bailar.
[Artzainek lehentasunak izan zituzten eserlekuetan, gabon kantetan, mezan dantzatzeko tenorean eta Haurraren gurtzan, Petilla eta Aguilarkoek kapazo batean axuri bat uzten zuten unean… Santakaran, halako moldez bizi izan zuen bere papera artzai batek gau horretan, ezen mendian bere abereekin bakarrik balego bezala jokatzen baitzuen… Eta besoak altxatzen zituen makilarekin "zeinuak" eginez abelburu desbideratuei. Cabredoko zaharrek oraindik gogoratuko dute aitona Pedro Sancho, Pedrin goitizenez, erdiko pasabidetik kantari eta dantzan joaten zela, Manuel haurtxoa gurtzera.
Gure XX. mendera arte egin ziren artzainen dantzak meza ospatu bitartean. Dakigunez, Lizarrako hegoaldean (Aguilar, Deikaztelu, Cárcar, Andosilla, Azagra) eta Zangozako (Uztaroze, Itzaltzu, Galipentzu), Erriberriko (Santakara, Faltzes, Erriberri, Tafalla eta Orbarango herri batzuk) eta Tuterako (Corella eta Fitero, gutxienez) merindadeetan.
También las mujeres se sumaron a la juerga. La señora «Irinea» de Marcilla, tía de Pepa Iribertegui que falleció en 1973 a los cien años, bailaba la jota en medio de la iglesia, repicando castañuelas con todo el salero del mundo. Es archiconocida la costumbre… vigente hasta 1839, mientras los franciscanos estuvieron en la ciudad; durante el ofertorio de la misa en el templo conventual de San Sebastián, salía un religioso, el Padre Gorriti, tocando el txistu y tamboril, e invitaba a bailar a dos vecinos:
Emakumeak ere parrandara batu ziren. Martzillako «Irinea» andreak, 1973an ehun urte zituela hil zen Pepa Iriberteguiren izebak, jota dantzatzen zuen elizaren erdian, kriskitinak dilin-dalan munduko grazia guztiarekin. Oso ezaguna da… 1839ra arte [Tafallan] indarrean zegoen ohitura, frantziskotarrak hirian egon ziren arte; San Sebastian komentu-tenpluko mezaren eskaintzan, erlijioso bat, Aita Gorriti, ateratzen zen txistua eta danbolina jotzen eta bi bizilagun dantzatzera gonbidatzen zituen: Atera dadila Txula / Flamarikerekin; / atera dadila Txula, / Atera dadila dantzatzera (Jimeno Jurío, 1988, 19. o.)
Participantes-dantzaris:
Sin datos
Transmisión y salvaguarda
Transmisión:
Sin datos
Procedencia de la información:
Karlos Irujo - Ortzadar
Diagnóstico:
Sin datos